
Serat Wedhatama
Serat wedhatama yaiku
salah sawijining seratan kanjeng gusti pangeran adipati Arya sri mangkunegara
IV, Serat wedhatama ngandhut piwulang luhur kanggo mbangun budi pekerti.Serat
wedhatama duweni isi piwulang babakan budi pekerti utawa tumindak utama gerteni.
Serat wedhatama asale
saka basa sansekerta, Wedhatama menurut kamus kawi-indonesia karangan L.
mardiwasito, saka tembung ''wedha'' kang tegese ilmu pangerten, lan tembung
''Tama'' kang tegese becik. Miturut R. Tanojo tegese tembung ''wedhatama'' yaiku
pepathokaning putra. Di deleng saka tembung ''wedha'' tegese pepakem (patokan)
lan tama utawa utama kang duwe teges anak. Pepathikaning putra tegese pathokan
utawa pedoman kanggo putra lan putrine.
Ana ing serat wedhatama
pupuh pangkur duweni piwulang ngelmu kang sempurna, kang dadi pathokaning
kanggo manungsa yaiku babagan sopan santun. Syarat utama kanggo duweni
yaiku ati-ati utawa mawas diri. Manungso kang kasil mawas diri utawa ati-ati
anggone nglakoni urip ana ing alam ndonya bakal tentrem ana ing donya.
2. Sinom (18
Pada)
Pupuh sinom ana ing
serat wedhatama yaiku isine babagan pikolehe saka tumindak ngati-ati. Tuladhane
yaiku Nata mataram Senopati kang duweni gelar wong agung ing ngeksigondo,
tegese salah sawijineng pemimpin teladan , sumeh lan tresna marang kawulanelan
asring nglakoni pasa, Ananging ora nadohi marang kawulane.
3. Pocung (15
Pada)
Isine pupuh pocung ana
ing serat wedhatama yaiku kawicaksanaan sejati. Kawicaksanaan sejati ora ketara
ana sawijining papan panggonan. kawicaksanaan kasebut kudu kelakon. Piwulang
Panembahan mangkunegara IV yaiku lila lan narima ,legawa utawa lila atine lan
pasrah, sabar tulus ikhlas lan sumarah marang gusti ingkang Maha Agung.
4. Gambuh (35
Pada)
Piwulang kang ana ing
pupuh gambuh yaiku rasa sukur marah gusti Allah kang Maha Agung kanthi suci ing
batin, ngadohi watak angkara murkalan sifat ngendel ngendelake, serta tekun
nglaakoni sembayang.
5. Kinanthi (18 Pada)
Piwulang kang ana
sajrone pupuh kinanthi yaiku supaya ora sangsara uripe manungsa kudu tansah
eling lan waspada. Eling marang lukitaning alam, tandha tandha kang ana
sajroning alam. Lan waspada marang warananing urip lan marang anane Gusti kang
Maha Agung
Ing ngisor iki piwulang
ana ing serat wedhatama di ringkes dadi 2 kelompok yaiku :
a. Piwulang kanggo
kanoman
· Para
kanoman supaya nyinau babagan busana lan sopan santun, Serta mangerteni sumber
ngelmu kang bener.
· Supaya
ora nduweni sifat angkuh amarga duweni panguwasa
· Di
suwun supaya bisa milah-milah ake kanthi cermat kabeh piwulang supaya bisa
nggunakake ngelmu kasebut kanthi nyocoke papan lan ketrampilan kang di duweni.
· Para
muda taruna kasuwun purun budidaya kanggo trisarana urip yaiku wirya, arta,
warsis.
b. Piwulang kanggo wong
tuwa
· Ngelmu
kanggo menehi piwulang marang anake. Kepiye carane milah-milah babakan ngelmu
kang bener. Kepiye carane nglakoni eling marang Gusti Kang Maha Agung. Uwong
kang dianggep tua yaiku uwong kang duweni ngelmu lan paham babagan lelakoning
urip. Dudu wong kang sing luwih tuwa umure.
Dadi serat wedhatama
yaiku ngelmu babagan kebecikan. Ananging ora mung piwulang kebecikan kang
lahire wae uga becik ing lair utawa batin.
D. Tembang
Macapat
Tembang macapat yaiku
salah sawijining tembang kang ngrembaka ing tlatah Jawa kang nduweni sawenehing
paugeran. Paugeran-paugeran ing tembang macapat iku cacahe ana telu, yaiku guru
lagu, guru gatra, lan guru wilangan. Miturut Padmosoekotjo (1953:13) guru yaiku
uger-uger, wewaton, paugeran, pathokan.
Tembang macapat iki ana
kang ngarani yen macane papat-papat, kang dimaksud yaiku macane saben patang
wanda (suku kata). Miturut Widada, dkk (2011:449) macapat tegese tembang sing
kalumrah ing layang-layang anyar. Tembang macapat minangka asil saka
kasusastran periodhe sastra Jawa gagrag anyar.
Macapat cacahe ana 11
metrum, yaiku Mijil, Maskumambang, Kinanthi, Sinom, Asmaradana, Gambuh,
Dhandanggula, Durma, Pangkur, Megatruh, lan Pucung. Saben metrum
macapat kasebut nduweni paugeran panulisan lan cara nembangake kang seje. Ing
saben metrum iku nduweni cengkok sing akeh. Maneka warnane cengkok kasebut
dumadi awit kreativitase masyarakat Jawa minangka kang nduweni tembang macapat
kasebut (Sugito HS, 2010:6).
Tembang macapat kang
cacahe 11 kasebut, siji lan sijine nduweni paugeran lan watak dhewe-dhewe,
yaiku :
|
No |
Jinise Tembang |
Paugeran |
Watak |
|
1. |
Pucung |
12u, 6a, 8i, 12a |
Kendho tanpa greget saut kanggo
ing carita kang sajak mung sakepenake, tanpa kamempengan. |
|
2. |
Maskumambang |
12i, 6a, 8i, 8a |
Nelangsa, kanggo medharake rasa
pangrasa kang ngeres, nggreges, nalangsa karanta-ranta |
|
3. |
Gambuh |
7u, 10u, 12i, 8u, 8o |
Rumaket, kulina, kanggo medharake
pitutur kang rada sereng merga wis keduga, lumrahe nganggo basa ngoko, basane
wong kang wis kulina raket sesrawungane. |
|
4. |
Megatruh |
12u, 8i, 8u, 8i, 8o |
Sedhih kingkin kaworan nglokro,
kanggo medharake rasa gegetun pungun-pungun, nelangsa karanta-ranta. |
|
5. |
Kinanthi |
8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i |
Seneng, tresna, lan asih, kanggo
medharake piwulang carita kang ngemu rasa asmara, gandrung-gandrung. |
|
6. |
Asmaradana |
8i, 8a, 8e, 8a, 7a, 8u, 8a |
Sedhih, sengsem, prihatin marga
ketaman ing rasa asmara, kanggo ing carita kang medharake asmara. |
|
7. |
Mijil |
10i, 6o, 10e, 10i, 6i, 6u |
Wetuning rasa, kanggo medharake
pitutur, uga kena kanggo carita gandrungan. |
|
8. |
Pangkur |
8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i |
Sereng, kanggo ing carita kang
ngemu surasa sereng. |
|
9. |
Durma |
12a, 7i, 6a, 7a, 8i, 5a, 7a |
Galak, muntab, kanggo medharake
rasaning ati kang nepsu utawa kanggo ing carita perang. |
|
10. |
Sinom |
8a, 8i, 8a, 8i, 7i, 8u, 7a, 8i,
12a |
Grapyak, renyah, kanggo sesorah,
mituturi. |
|
11. |
Dhandanggula |
10i, 10a, 8e, 7u, 9i, 7a, 6u, 8a,
12i, 7a |
Luwes, resep, lumrahe kanggo
bebuka, medharake piwulang, gandrungan, lan kanggo panutuping karangan kang
sinawung ing tembang. |
(Padmosoekotjo, 1953:12)
Tembang macapat kasebut bisa digunakake minangka wakil saka rasa pangrasane
pawongan. Kabeh tembang nduweni paugeran dhewe-dhewe kang digunakake kanggo
ngandharake ancase dhewe-dhewe. Paugeran-paugeran lan watek kang ana ing
dhuwur, bisa dideleng kanthi cetha tujuane dhewe-dhewe saka tembang-tembang
kasebut.
1)
Guru Lagu
Guru lagu minangka salah
sawijining paugeran saka tembang macapat. Tembang macapat kang cacahe ana 11
tembang, kabehe nduweni paugeran kang beda-beda. Salah sijine yaiku paugeran
kang awujud guru lagu.
Miturut Padmosoekotjo
(1953:13), guru lagu iku paugeran dhong-dhingiing swara ing wekasaning
gatra-gatrane tembang. Andharan kasebut dening dening Saputra (2001:57) yen
guru lagu utawa dhong-dhing gumantung marang kalungguhane larik sajrone pada
sawijining pola sajak. Susantina (2010:3) nyengkuyung kaloro andharan kasebut
lan ngandharake yen guru lagu yaiku dhong-dhinge swara ing wekasane gatrane
tembang.
Sakehing panemu ngenani guru lagu kasebut kabehe nduweni teges kang padha. Guru lagu yaiku salah sawijining paugeran tembang macapat minangka dhong-dhinging swara ing pungkasane gatrane tembang.
2)
Guru Gatra
Paugeran sajrone tembang macapat sawise guru lagu yaiku guru gatra. Guru gatra yaiku cacahe gatra tembang (Susantina, 2010:3). Miturut Saputra (2001:57) yen guru gatra iku gumantung marang jinise pola sajak utawa metrum. Saben-saben tembang macapat nduweni paugeran-paugeran kang beda salah sijine yaiku guru gatra. Tuladha :
3)
Guru Wilangan
Tembang macapat nduweni
telung paugeran. Paugeran kasebut yaiku guru lagu, guru gatra, lan guru
wilangan. Guru lagu lan guru gatra wis diandharake ing dhuwur, banjur kang
pungkasan yaiku guru wilangan.
Tembung wilangan ana gegayutane karo angka. Miturut tegese, wilangan nduweni teges etungan utawa cacah (Widada,dkk, 2011:782). Tembung guru tegese paugeran, wewaton, utawa pathokan (Padmosoekotjo, 1953:13). Yen kaloro tembung kasebut digathukake, bisa ditegesi pathokan utawa paugeran kang awujud cacah utawa etungan. Miturut Susantina (2010:3) guru wilangan yaiku cacahe wanda ing gatra-gatrane tembang. Guru wilangan gumantung saka kalungguhan utawa panggonane larik sajrone pada ing sawijining pola sajak.
E. Pangertene
tembang Pangkur
Miturut maknane, tembang Pangkur iku nggambarake mangsa nalika wis kliwat umur kang wus ngungkurake babagan kadonyan. Watake semangat, perwira: tegese kanthi temen anggone ngedohi hawa nepsu ing kadonyan, supaya ora ngganggu anggone urip. Atine wis menep, resik, ora grusa-grusu, lan tansah nengenake ngibadah nyedhakake mring Gusti Kang Maha Kawasa.
Pathokane tembang pankur
yaiku :
|
PANGKUR |
||
|
Guru wilangan |
Guru lagu |
Guru gatra |
|
8 |
A |
7 |
|
11 |
I |
|
|
8 |
U |
|
|
7 |
A |
|
|
12 |
U |
|
|
8 |
A |
|
|
8 |
I |
|
F. Watak
tembang Pangkur
Watake tembang Pangkur
iku madhep manteb, banter, nesu. Cocok kanggo ngandharake pitutur, katresnan,
crita kang nyata, lan sapiturute.
G. Makna
tembang Pangkur
Pangkur iku
maksude buntut. Karangane Kanjeng Sunan Muryapada. Duwe makna nggambarake
mangsa nalika wis kliwat umur kang ngungkurake kadonyan, isa ngendhaleni
tumindak lan nepsu-nepsu kang ala. Kang dipikir among tembe mburine nalika
sowan ing ngarsa Gusti, lan golek memanising pati.
P U P U H P A
N G K U R
01
|
Mingkar-mingkuring ukara, akarana karenan mardi siwi, sinawung resmining kidung, sinuba sinukarta, mrih kretarta pakartining ilmu
luhung, kang tumrap ing tanah Jawa, agama ageming aji. |
Meredam nafsu angkara dalam diri, Hendak berkenan mendidik
putra-putri. Tersirat dalam indahnya tembang, dihias penuh variasi, agar menjiwai hakekat ilmu
luhur, yang berlangsung di tanah Jawa
(nusantara) agama sebagai “pakaian” kehidupan. |
02
|
Jinejer ing Wedhatama, mrih tan kemba kembenganing
pambudi, mangka nadyan tuwa pikun, yen tan mikani rasa, yekti sepi sepa lir sepah asamun, samasane pakumpulan, gonyak-ganyuk nglelingsemi. |
Disajikan dalam serat Wedhatama, agar jangan miskin pengetahuan, walaupun sudah tua pikun, jika tidak memahami rasa sejati
(batin), niscaya kosong tiada berguna bagai ampas, percuma sia-sia, di dalam setiap pertemuan, sering bertindak ceroboh
memalukan. |
03
|
Nggugu karsane priyangga, nora nganggo peparah lamun
angling, lumuh ingaran balilu, uger guru aleman, nanging janma ingkang wus
waspadeng semu, sinamun samudana, sesadoning adu manis . |
Mengikuti kemauan sendiri, Bila berkata tanpa
dipertimbangkan (asal bunyi), Namun tak mau dianggap bodoh, Selalu berharap dipuji-puji. (sebaliknya) Ciri orang yang sudah
memahami (ilmu sejati) tak bisa ditebak berwatak rendah hati, selalu
berprasangka baik. |
04
|
Si pengung nora nglegewa, sangsayarda denira cacariwis, ngandhar-andhar angendukur, kandhane nora kaprah, saya elok alangka longkangipun, si wasis waskitha ngalah, ngalingi marang sipingging. |
(sementara) Si dungu tidak
menyadari, Bualannya semakin menjadi jadi, ngelantur bicara yang tidak-tidak, Bicaranya tidak masuk akal, makin aneh tak ada jedanya. Lain halnya, Si Pandai cermat dan
mengalah, Menutupi aib si bodoh. |
05
|
Mangkono ilmu kang nyata, sanyatane mung we reseping ati, bungah ingaran cubluk, sukeng tyas yen den ina, nora kaya si punggung anggung
gumunggung, ugungan sadina dina, aja mangkono wong urip. |
Demikianlah ilmu yang nyata, Senyatanya memberikan ketentraman
hati, Tidak merana dibilang bodoh, Tetap gembira jika dihina Tidak seperti si dungu yang selalu
sombong, Ingin dipuji setiap hari. Janganlah begitu caranya orang
hidup. |
06
|
Uripa sapisan rusak, nora mulur nalare ting saluwir, kadi ta guwa kang sirung, sinerang ing maruta, gumarenggeng anggereng anggung
gumrunggung, pindha padhane si mudha, prandene paksa kumaki. |
Hidup sekali saja berantakan, Tidak berkembang, pola pikirnya
carut marut. Umpama goa gelap menyeramkan, Dihembus angin, Suaranya gemuruh menggeram,
berdengung Seperti halnya watak anak muda masih pula berlagak congkak |
07
|
Kikisane mung sapala, palayune ngendelken yayah wibi, bangkit tur bangsaning luhur, lah iya ingkang rama, balik sira sarawungan bae
ersua, mring atining tata krama, nggon-anggon agama suci. |
Tujuan hidupnya begitu rendah, Maunya mengandalkan orang tuanya, Yang terpandang serta bangsawan Itu kan ayahmu ! Sedangkan kamu kenal saja belum, akan hakikatnya tata krama dalam ajaran yang suci |
08
|
Socaning jiwangganira, jer katara lamun pocapan pasthi, lumuh asor kudu unggul, sumengah sesongaran, yen mangkono kena ingaran
katungkul, karem ing reh kaprawiran, nora enak iku kaki. |
Cerminan dari dalam jiwa raga mu, Nampak jelas walau tutur kata
halus, Sifat pantang kalah maunya
menang sendiri Sombong besar mulut, Bila demikian itu, disebut orang
yang terlena, Puas diri berlagak tinggi Tidak baik itu nak |
09
|
Kekerane ngelmu karang, kakarangan saking bangsaning gaib, iku boreh paminipun, tan rumasuk ing jasad, amung aneng sajabaning daging
kulup, Yen kapengkok pancabaya, |
Di dalam ilmu yang dikarang-karang
(sihir/rekayasa), Rekayasa dari hal-hal gaib, Itu umpama bedak. Tidak meresap ke dalam jasad, Hanya ada di kulitnya saja nak, Bila terbentur marabahaya, bisanya menghindari. |
10
|
Marma ing sabisa-bisa, babasane muriha tyas basuki, puruitaa kang patut, lan traping angganira, Ana uga angger ugering kaprabun, abon aboning panembah, kang kambah ing siang ratri. |
Karena itu sebisa-bisanya, Upayakan selalu berhati baik, Bergurulah secara tepat, Yang sesuai dengan dirimu, Ada juga peraturan dan pedoman
bernegara, Menjadi syarat bagi yang berbakti, yang berlaku siang malam. |
11
|
Iku kaki takokena, marang para sarjana kang martapi, mring tapaking tepa tulus, kawawa nahen hawa, Wruhanira mungguh sanjataning
ngelmu, tan mesthi neng janma wreda, tuwin muda sudra kaki. |
Itulah nak, tanyakan Kepada para sarjana yang
menimba ilmu, Kepada jejak hidup para suri
tauladan yang benar, dapat menahan hawa nafsu, Pengetahuanmu adalah senyatanya
ilmu, Yang tidak harus dikuasai orang
tua, Bisa juga bagi yang muda atau
miskin, nak ! |
12
|
Sapantuk wahyuning Allah, gyah dumilah mangulah ngelmu
bangkit, bangkit mikat reh mangukut, kukutaning Jiwangga, Yen mangkono kena sinebut wong
sepuh, liring sepuh sepi hawa, awas roroning ngatunggil |
Siapapun yang menerima wahyu
Tuhan, Dengan cermat mencerna ilmu tinggi, Mampu menguasai ilmu kasampurnan,
Kesempurnaan jiwa raga, Bila demikian pantas disebut
“orang tua”. Arti “orang tua” adalah tidak
dikuasai hawa nafsu, Paham akan dwi tunggal (menyatunya
sukma dengan Tuhan) |
Komentar
Posting Komentar